Głos Pacjenta Onkologicznego Nr 6/2018 (34)

20 „Głos Pacjenta Onkologicznego” nr 6, grudzień 2018 Projekt realizowany ze środków PFRON Działania niepożądane (odczyny) związane ze stosowaniem radioterapii są efektem oddziaływania promieniowania jonizującego na szybko dzielące się tkanki, do których należą m. in. skóra i błony śluzowe. W zależności od czasu wystąpienia objawów możemy wyróżnić tzw. ostre (wczesne) odczyny, które powstają w trakcie leczenia i do 3 miesięcy od zakończenia radioterapii, natomiast po tym czasie mówimy o tzw. późnych odczynach. Historycznie, tolerancja skóry była głównym czynnikiem ogranicza- jącym intensywność radioterapii. Obecnie, dzięki wspólnym wysiłkom radioterapeutów i fizyków medycz- nych, udało się częściowo przezwy- ciężyć ten problem, jednak nadal zdarza się, że odczyny skórne są po- wodem przerwy w leczeniu. Pierw- szym krokiem wiodącym do poprawy sytuacji była modyfikacja frakcjo- nowania, tzn. podzielenie całkowitej dawki promieniowania na wiele mniej- szych, często codziennych, dawek. Udowodniono, że powtarzalne małe dawki powodują mniej uszkodzeń niż pojedyncza frakcja o całkowitej takiej samej dawce. Inne czynniki związane z radioterapią i wpływające na inten- sywność odczynów to całkowity czas trwania leczenia oraz objętość pod- dawana napromienianiu – z tego po- wodu obecnie coraz częściej stosuje się schematy leczenia krótsze o kilka dni, a nawet tygodni w porównaniu do tych stosowanych kilkadziesiąt lat temu. Podobną sytuację obserwuje się w za- kresie obszarów poddawanych radio- terapii, mamy tu bowiem do czynienia z postępującym zmniejszaniem tych obszarów, co wynika z coraz lepszych technik obrazowania umożliwiających nam precyzyjną ocenę lokalizacji guza i jego stosunku do tkanek otaczających. Bardzo ważnym aspektem jest także zastosowana technika radioterapii. Użycie nowoczesnych technik radio- terapii jak np. radioterapia z modu- lowaną intensywnością wiązki (IMRT – intensity-modulated radiotherapy ) zmniejsza ryzyko wystąpienia cięż- kich odczynów skórnych. Należy jednak podkreślić, że w określonych sy- tuacjach klinicznych podanie większej dawki promieniowania na skórę jest pożądane. Dlatego zastosowanie bo- lusa (materiału nakładanego na obszar napromieniany, by dostosować dawkę deponowaną w głębi i na powierzchni skóry) lub zwiększanie dawki na okre- śloną część obszaru napromienianego ( boost ) zwiększa ryzyko wystąpienia odczynów popromiennych, jest ono jednak uzasadnione, bowiem to postę- powanie istotnie zwiększa szanse wyle- czenia. Wczesne odczyny skórne zwią- zane z napromienieniem nadal są bardzo powszechne, występują one u 80–100% pacjentów poddawanych radioterapii. Trzeba jednak podkre- ślić, że u większości chorych odczy- ny te mają łagodny charakter i tylko w niewielkim stopniu wpływają na ja- kość ich życia. Takie odczyny goją się stosunkowo szybko, nie pozostawiając trwałych śladów. Ostre skórne od- czyny popromienne pojawiają się początkowo jako tzw. rumień przy- bierając odcień od lekko różowego do ciemnoczerwonego. Jeśli reakcja ulega nasileniu, pojawia się tak zwane „su- che złuszczanie” objawiające się jako intensywne łuszczenie się skóry w oko- licy napromienianej. Niestety, część pacjentów, zwłaszcza tych poddawanych napromienianiu na obszar głowy i szyi czy miednicy, doświadcza cięższych reakcji. Od- czyny te są związane z takimi obja- wami, jak ból, świąd i zakażenie, co w najgorszym wypadku prowadzi do przerw w leczeniu. Jak wspomnia- no, komórki naskórka są komórka- mi, które ulegają szybkim podziałom, jednak w czasie radioterapii, na sku- tek działania promieniowania jonizu- jącego, produkcja nowych komórek ulega zmniejszeniu lub nawet całko- witemu zahamowaniu. W takiej sytu- acji, komórki naskórka nadal ulegają złuszczeniu z powierzchni, ale jed- nocześnie w niższych warstwach nie powstają nowe. Prowadzi to do utraty naskórka i „odsłonięcia” głębszych warstw skóry, po czym dochodzi do tak zwanego mokrego złuszczenia . Po zakończeniu leczenia, w ciągu kilku Jakość życia w chorobie nowotworowej Odczyny popromienne Lek. Bartłomiej Tomasik, absolwent Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Medycznego w Łodzi. Pracuje na Oddziale Radioterapii i Onkologii Ogólnej Wojewódzkiego Wielospecjalistycznego CentrumOnkologii i Traumatologii w Łodzi. Prowadzi także działalność naukową w Zakładzie Biostatystyki i Medycyny Translacyjnej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, gdzie zajmuje się analizą biomarkerów wczesnych i późnych odczynów popromiennych.