Nowotwory

Fizjoterapia

Wybrany artykuł 2020-08-11

Rehabilitacja w hematoonkologii

Maciej Koktysz – fizjoterapeuta z Kliniki Hematologii, Transplantologii i Chorób Wewnętrznych w Uniwersyteckim Centrum Klinicznym przy ul. Banacha w Warszawie, przedstawia rehabilitację hematoonkologiczną jako całokształt działań leczniczych przywracających sprawność psychofizyczną osób leczonych z powodu chorób nowotworowych krwi, która odgrywa kluczową rolę w odzyskaniu samodzielności i niezależności chorego oraz istotnie wpływa na poprawę jakości jego życia.
Ćwiczyć czy nie?
 
Oto jest pytanie. Do niedawna aktywność ruchowa ludzi leczonych z powodu chorób nowotworowych budziła liczne obawy i kontrowersje. Wynikało to z przeświadczenia o jej bodźcującym działaniu, wpływie na zwiększenie kardiotoksyczności będącej następstwem leczenia systemowego i radioterapii. Nie bez znaczenia była także obawa przed patologicznymi złamaniami kości, różnego rodzaju dolegliwościami bólowymi, nudnościami, zmęczeniem, a także częstą wśród chorych niechęcią do ruchu. W wyniku tego, podstawowym zaleceniem dla pacjentów był oszczędzający tryb życia i unikanie wysiłku fizycznego.
 
W związku z powyższym pojawia się pytanie – czy aktywność fizyczna może w jakiś sposób poprawić sytuację ciężko chorego człowieka? Czy powinniśmy zachęcać chorych do wysiłku, skoro jednym z dominujących objawów choroby jest zmęczenie? Czy faktycznie niesie to jakieś ryzyko? Aby odpowiedzieć na te pytania, warto przyjrzeć się mechanizmowi błędnego koła, w którym to odpoczynek, wynikający z niskiej tolerancji na wysiłek fizyczny i zmęczenie, paradoksalnie potęguje te objawy i przyczynia się do pogorszenia stanu psychofizycznego chorego.
 
Jednym z podstawowych celów rehabilitacji jest przerwanie tego błędnego koła zmęczenia poprzez regularną aktywizację pacjentów, co będzie korzystnie wpływało na pozytywny przebieg leczenia choroby, a następnie będzie prowadziło do wzrostu ich niezależności i samodzielności w życiu społeczno-zawodowym.
 
Obecnie istnieje wiele dowodów naukowych na to, iż rehabilitacja ma istotny wpływ na stan psychofizyczny pacjentów leczonych z powodu chorób nowotworowych krwi. Powinna być zalecana w każdej fazie choroby i na każdym etapie jej leczenia.
 
Wpływ aktywności ruchowej na organizm pacjenta
 
Poprzez systematyczną aktywność fizyczną dochodzi do szeregu zmian czynnościowych i biochemicznych właściwie we wszystkich narządach organizmu ludzkiego:
 
  1. W układzie sercowo-naczyniowym dochodzi do zwiększenia przepływu krwi w naczyniach krwionośnych, spadku ciśnienia tętniczego i spoczynkowej częstości skurczów serca, wzrostu pojemności minutowej serca.
  1. W układzie oddechowym dochodzi do zwiększenia maksymalnego pochłaniania tlenu (VO2max), dzięki czemu jesteśmy w stanie wykonać większy wysiłek, wydatkując przy tym mniej energii.
  1. Regularne skurcze mięśni w trakcie wykonywania ćwiczeń fizycznych wpływają na przerost włókien mięśni poprzecznie prążkowanych, a co za tym idzie powodują zwiększenie siły i masy mięśniowej, której w dużym stopniu ubywa w wyniku leczenia onkologicznego.
  1. Naprężenia mechaniczne wywierane na kość podczas wykonywania ćwiczeń ruchowych oddziałują na metabolizm kostny, zwiększając gęstość i wytrzymałość kości. Aktywność fizyczna stanowi zatem profilaktykę przed rozwojem osteoporozy.
  1. Regularny wysiłek fizyczny o umiarkowanej intensywności wpływa stymulująco na pracę układu odpornościowego. Dzięki intensyfikacji pracy szpiku kostnego szybciej dochodzi do poprawy parametrów hemodynamicznych krwi, takich jak stężenie hemoglobiny, leukocytów czy płytek krwi.
  1. Ćwiczenia fizyczne zwiększają ukrwienie w obszarze trzewnym, co skutkuje polepszeniem funkcji trawiennych i perystaltyki jelit.
  1. Aktywność ruchowa łagodzi uboczne działania chemioterapii i radioterapii, takie jak ból, zmęczenie, nudności, wymioty, zaparcia oraz bolesne skurcze mięśniowe.
  1. Systematyczne treningi zwiększają świadomość ciała i ułatwiają kontrolę masy ciała. Otyłość jest czynnikiem ryzyka wystąpienia wielu chorób sercowo-naczyniowych, a także i chorób nowotworowych.
  1. „W zdrowym ciele, zdrowy duch”. Wysiłek fizyczny pozytywnie wpływa na psychikę i nastrój pacjentów onkologicznych. Pozytywne podejście w czasie choroby i trening mentalny warunkują lepsze efekty leczenia, zmniejszenia uczucia lęku i epizodów depresji. Ćwiczenia ruchowe stymulują mózg do wydzielania endorfin, czyli tzw. hormonów szczęścia.
  1. Poprawa sprawności psychoruchowej prowadzi do zwiększenia poczucia niezależności, lepszej samooceny i kontroli emocji.
  1. Pozytywne oddziaływanie aktywności ruchowej powoduje zmniejszenie ryzyka przedwczesnej śmierci oraz nawrotu choroby nowotworowej.
 
Rodzaje i dobór obciążeń treningowych
 
Najbardziej rekomendowane są naturalne formy ruchu, które angażują duże zespoły mięśniowe, takie jak różne formy chodu, począwszy od spacerów aż do treningu marszowego, chodzenie z kijkami do nordic walking, bieg, jazda na rowerze, pływanie czy też taniec.
 
Intensywność wysiłku zalecanego pacjentom hematoonkologicznym powinna być umiarkowana, czyli na poziomie 50-80% maksymalnego pochłaniania tlenu (VO2max) lub 60-80% tętna maksymalnego (HRmax). Stopień zmęczenia wysiłkiem fizycznym nie powinien być maksymalny, powinien on być określony jako średni lub niezbyt ciężki, co odpowiada zakresowi 11-14 punktów w skali Borga.
 
Intensywność wysiłku dobieramy biorąc pod uwagę stan ogólny pacjenta, etap leczenia, aktualną morfologię, możliwości funkcjonalne oraz ewentualne przeciwwskazania do wysiłku wynikające z chorób współistniejących.
 
Częstotliwość treningów powinna wynosić od 3 do 5 razy w tygodniu, natomiast czas jednostki treningowej od 30 do 60 minut. Aby zaobserwować fizjologiczne efekty podejmowania wysiłku fizycznego, czas trwania programu usprawniającego musi wynosić co najmniej 6 tygodni.
 
W zależności od wydolności fizycznej oraz stopnia wytrenowania stosujemy metodę ciągłą, polegającą na nieustannym podejmowaniu wysiłku fizycznego przez określony czas, lub metodę interwałową, charakteryzującą się następowaniem po sobie faz obciążenia i odpoczynku. Ta druga metoda zdecydowanie lepiej sprawdzi się u osób z niższą tolerancją wysiłkową. Należy podkreślić, że ćwiczenia wykonywane w tej grupie chorych powinny mieć charakter tlenowy, to znaczy takich, przy których energia do pracy mięśni jest pozyskiwana głównie z przemian biochemicznych zużywających tlen.
 
W celu optymalizacji programu treningowego warto wykorzystywać treningi mieszane, które będą łączyć w sobie elementy ćwiczeń kondycyjnych, wytrzymałościowych, siłowych, rozciągających i relaksacyjnych, a także pracy nad równowagą. Należy pamiętać, iż warunkiem osiągnięcia widocznych rezultatów wynikających z uprawiania ćwiczeń ruchowych jest systematyczność, prawidłowa technika ich wykonywania oraz właściwa intensywność, dostosowywana do aktualnych możliwości psychofizycznych pacjenta.
 
Ograniczenia w stosowaniu aktywności fizycznej
 
Wszyscy pacjenci hematoonkologiczni, po wykonaniu badania dla potrzeb rehabilitacji i określeniu ich możliwości funkcjonalnych, powinni zostać objęci zindywidualizowanym programem terapeutycznym.

Należy jednak pamiętać, iż proces usprawniania powinien uwzględniać aktualny stan chorego, a także wybrane objawy, które mogą pojawiać się w trakcie leczenia i mogą w istotny sposób rzutować na możliwości wysiłkowe pacjenta lub znacząco je ograniczać:
 
  • Niedokrwistość
Jeśli poziom hemoglobiny jest mniejszy niż 8,0 g/100 ml krwi, należy unikać intensywnych ćwiczeń, które wymagają dostarczania dużych ilości tlenu. W tym przypadku zdecydowanie nie powinno się zalecać ćwiczeń wykonywanych metodą ciągłą. Fizjoterapeuta powinien rozważyć możliwość zastosowania wysiłku u pacjenta z dużą niedokrwistością, biorąc pod uwagę przede wszystkim stan kliniczny chorego.
 
  • Neutropenia
W przypadku niskiego stężenia granulocytów obojętnochłonnych należy wyeliminować takie formy ruchu, których wykonywanie mogłoby narazić pacjenta na infekcję, np. ćwiczenia grupowe lub pływanie na basenie.
 
  • Trombocytopenia
Zmniejszenie liczby płytek krwi wymaga ograniczenia takich warunków, w których mogłoby dojść do krwawienia, np. sportów kontaktowych typu piłka nożna czy boks. Nie należy jednak rezygnować całkowicie z wysiłku fizycznego, gdyż nie stwierdzono w żadnych badaniach naukowych korelacji między kontrolowaną aktywnością ruchową a występowaniem epizodów krwawienia. Tak jak w powyższych przypadkach, przy doborze ćwiczeń najważniejsza jest fachowa ocena kliniczna pacjenta.
 
  • Ryzyko złamania kości
Ćwiczenia fizyczne wzmacniają nasz układ szkieletowy, w związku z tym przy prawidłowej ocenie kostnej nie ma przeciwwskazań do ich podejmowania. Jeżeli natomiast istnieje udokumentowane ryzyko złamania patologicznego, wówczas należy unikać tych form ruchu, które związane są z dużym ryzykiem urazu.
 
  • Zaburzenia koordynacji i równowagi
Zapewniamy bezpieczeństwo, poprzez dobór odpowiedniej pozycji wyjściowej do ćwiczeń (należy ograniczać wysiłki wykonywane w pozycji stojącej) oraz unikanie niestabilnego podłoża.
 
  • Chemioterapia
Ograniczeniem aktywności ruchowej chorych na nowotwory może być leczenie systemowe. Złe samopoczucie, osłabienie, nudności i wymioty mogą stanowić przeciwwskazanie do wysiłku fizycznego. Jest to kwestia bardzo indywidualna i zróżnicowana osobniczo, w związku z tym należy dostosować program usprawniania do możliwości pacjenta.
 
  • Ciężkie wyniszczenie, gorączka, duszność, bóle kości i skrajne zmęczenie
W każdym z tych przypadków podejmowanie wysiłków fizycznych jest przeciwwskazane. Należy wyjaśnić przyczynę ich występowania. Od tego bowiem zależeć będzie dalsze postępowanie terapeutyczne.
 
Rehabilitacja powinna stanowić integralną część leczenia hematoonkologicznego. Współpraca fizjoterapeuty z pacjentem może decydować o powodzeniu całego złożonego procesu leczenia. Coraz częściej potwierdzają to wyniki prac badawczych z całego świata.
 
 
Źródło: Koncepcja błędnego koła zmęczenia. Rehabilitacja w onkologii, redakcja Marek Woźniewski, Jan Kornafel, Wrocław 2010
GPO NR 3/20

Autor tekstu:

Zobacz wszystkie artykuły tego autora Maciej Koktysz Maciej Koktysz
Powiązane artykuły
  • Rehabilitacja w warunkach domowych Ćwiczenia w czasie pandemii koronawirusa
  • Coming Home Case. Zestaw do obsługi tracheostomy oraz rehabilitacji oddechowej Provox Coming Home to zestaw produktów i informacji dla osób świeżo po laryngektomii. Zawiera wskazówki dotyczące stosowania danego produktu, informacje o rehabilitacji płuc i obsługi tracheostomy w domu. Wybrane produkty są przeznaczone do stosowania w pierwszych dniach lub tygodniach pobytu w domu pacjenta po całkowitej laryngektomii.
  • Ograniczenia ruchomości tkanek miękkich po leczeniu onkologicznym w rejonie głowy i szyi Dr hab. Sławomir Marszałek, dyplomowany osteopata, fizjoterapeuta oraz trener lekkiej atletyki. Fizjoterapeuta w Klinice Chirurgii Głowy, Szyi i Onkologii Laryngologicznej UM w Poznaniu. Specjalizuje się w leczeniu dolegliwości mięśniowo-szkieletowych. Terapeuta polskich sportowców, m.in. lekkoatletów, siatkarzy. Członek m.in.: Fascia Research Society (członek założyciel), Towarzystwa Osteopatów Polskich (prezes), Polskiej Grupy Nowotworów Głowy i Szyi (członek zarządu), Stowarzyszenia Osób po Nowotworach Głowy i Szyi (prezes). Amatorsko biega maratony oraz ultramaratony górskie.
  • Program rehabilitacji onkologicznej Dr Joanna Filipowska – kierownik Zakładu Rehabilitacji w Białostockim Centrum Onkologii, przedstawia cele rehabilitacji onkologicznej i informuje o realizowanym „Programie rehabilitacji osób z chorobą onkologiczną ułatwiającym powrót do pracy” prowadzonym w województwie podlaskim. Program prowadzony jest pod hasłem Idź naprzód. Ciesz się życiem. Takie programy dla pacjentów onkologicznych powinny być realizowane na terenie całej Polski.
  • Trzeba włożyć dużo pracy w naukę poruszania się za pomocą protezy Dariusz Wilczak, technik ortopeda, absolwent Technikum Ortopedycznego w Poznaniu, ukończył Wojewódzkie Warsztaty Ortopedyczne w Świebodzinie. Obecnie współwłaściciel i dyrektor ds. Zaopatrzenia Ortopedycznego Ortocentrum w Warszawie. Od 27 lat pracuje z osobami z dysfunkcjami narządu ruchu. Od ponad 15 lat zajmuje się prowadzeniem szkoleń z zakresu protetyki kończyn dolnych i górnych, rozpowszechniając wśród polskich protetyków nowe technologie pojawiające się w tej branży.
  • Aktywność fizyczna a leczenie nowotworowe Dr Magdalena Górska-Doś pracuje w Zakładzie Fizjoterapii Akademii Wychowania Fizycznego w Poznaniu. Jej zainteresowania badawcze to aktywność fizyczna osób leczonych z powodu nowotworów złośliwych oraz powikłania i zaburzenia czynnościowe pacjentów po raku piersi. Od 20 lat współpracuje z Federacją Stowarzyszeń Amazonek oraz z Gorzowskim Stowarzyszeniem Amazonek.
Pokaż wszystkie
Fizjoterapia